Ünlü daralmasına örnek olmayan bazı durumlar şunlardır:
Ünlü uyumu, Türkçede kelimelerin hecelerindeki ünlülerin kalınlık-incelik veya düzlük-yuvarlaklık bakımından uyum içinde olmasını ifade eder. İki tür ünlü uyumu vardır: 1. Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu). 2. Küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık uyumu). Ünlü uyumunun aranmadığı durumlar: Tek heceli sözcükler; Bitişik yazılan birleşik sözcükler; Yabancı kökenli sözcükler.
Ünlü daralması, Türkçede geniş ünlülerin (a, e) dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşmesi şeklinde gerçekleşen bir ses olayıdır. Örnekler: sakla + yor > saklıyor; dile + yor > diliyor; kutla + yor > kutluyor; gözle + yor > gözlüyor; yazma + yor > yazmıyor; gelme + yor > gelmiyor; koşma + yor > koşmuyor; öpme + yor > öpmüyor. Ayrıca, "de-" ve "ye-" fiil köklerine gelecek zaman, istek kipi, sıfat-fiil ve zarf-fiil eki getirildiğinde veya başka bir ek getirilip de araya "-y-" kaynaştırma harfi girdiğinde, bu seslerin (a, e) daralarak ı, i, u, ü olduğu görülür: de-yor > diyor; ye-en > yiyen; de-e-lim > diyelim; ne-ye > niye.
Ünlü daralmasında daralan ünlüler şunlardır: a ünlüsü ı, u olur; e ünlüsü i, ü olur. Örneğin: sakla + yor > saklıyor; dile + yor > diliyor; başla + yor > başlıyor.
Ünlü (sesli) harfler ve ünsüz (sessiz) harfler arasındaki temel fark, seslerin ağızdan çıkarken bir engele uğrayıp uğramamasıdır. Ünlü harfler, ağızdan çıkarken herhangi bir ses engeline takılmadan çıkarlar. Ünsüz harfler, tek başına söylenemeyen, ancak bir ünlü harf yardımıyla sese dönüşebilen harflerdir.
Ünlü daralmasında "-yor" eki gelir. Bu durum, a veya e ünlüleriyle biten fiillere şimdiki zaman eki getirildiğinde gerçekleşir. Örneğin: sakla + yor > saklıyor; dile + yor > diliyor; kutla + yor > kutluyor. Ayrıca, -ma/-me olumsuzluk eklerindeki a ve e ünlüleri de her zaman daralır. Örneğin: yazma + yor > yazmıyor; gelme + yor > gelmiyor.
Hayır, ünlü daralması ve ünlü değişimi aynı şey değildir. Ünlü değişimi, kelime köklerinde ses değişmesine nadiren rastlanır ve yalnızca "sen" ve "ben" zamirlerine yönelme hali eki eklendiğinde meydana gelir. Ünlü daralması ise, -e, -a ünlüsüyle biten fiillere -yor eki geldiğinde bu kelimelerde daralma meydana gelmesi ve -ı, -i, -u, -ü şeklinde değişmesidir. Örnekler: bekle + yor → bekliyor (e daralarak i olur); anla + yor → anlıyor (a daralarak ı olur); dile + yor → diliyor.
Ünlü daralmasında dikkat edilen ekler şunlardır: -yor şimdiki zaman eki; -ma/-me olumsuzluk ekleri; -ecek/-acak gelecek zaman ekleri (konuşma dilinde daralsa bile yazılışta daralma olmaz). Örnekler: sakla + yor > saklıyor; dile + yor > diliyor; koşma + yor > koşmuyor. Tek heceli olan "demek" ve "yemek" fiillerinde ise "y" kaynaştırma ünsüzü geldiğinde "e" harfi hem okunuşta hem de yazılışta "i"ye dönüşür. de + y + ecek > diyecek; ye + y + en > yiyen.
